RTH về đúng bãi đáp và một trăm triệu nằm dưới kênh Cờ Đỏ

Ba giờ chiều, ven kênh Cờ Đỏ, Cần Thơ. Mavic 3 Multispectral của tôi đang RTH — viết tắt của Return to Home, chế độ tự động về điểm xuất phát — về đúng bãi đáp tôi đã chọn và kiểm tra cẩn thận từ sáng sớm. Tôi đang nhìn vào điện thoại để xử lý một việc khác.

Đây là ba mươi giây trước khi tôi mất hơn một trăm triệu đồng.

Ca bay hôm đó

Buổi sáng tôi đến hiện trường từ sớm. Khu vực cánh đồng ven kênh Cờ Đỏ, vùng Cần Thơ. Mavic 3 Multispectral là thiết bị khảo sát đa phổ, không phải drone phun thuốc. Nó thu thập dữ liệu đa phổ để phân tích sức khoẻ cây trồng, phát hiện vùng thiếu nước hoặc sâu bệnh sớm trước khi mắt thường thấy được dấu hiệu. Đây là loại công việc đòi hỏi độ chính xác cao, kế hoạch bay kỹ lưỡng, và điều kiện ánh sáng ổn định.

Sáng sớm là giờ bay lý tưởng cho thiết bị đa phổ — ánh sáng đồng đều, ít gió, ít hiện tượng nhiệt động đối lưu làm nhiễu ảnh. Trước khi cất cánh lần đầu trong ngày, tôi làm chính xác những gì một phi công kinh nghiệm cần làm.

Chuẩn bị mức chuyên nghiệp — những gì tôi đã làm đúng

Tôi chọn bãi đáp từ sáng sớm, theo đúng quy trình tôi dạy học viên: vị trí thoáng, không có vật cản phía trên, đủ rộng để Mavic 3M hạ xuống an toàn. Tôi kiểm tra bãi đáp bằng mắt một cách kỹ lưỡng — không có cành cây, không có dây điện, không có người qua lại thường xuyên ở đường mòn gần đó. Tôi đặt điểm về Home chính xác tại điểm đã chọn, ghi nhận vào hệ thống điều khiển.

Tôi đã làm tất cả những gì một phi công cẩn thận cần làm trước ca bay dài. Đó là lúc bảy giờ sáng. Thời điểm cụ thể mà tôi kiểm tra bãi đáp.

Tám tiếng bay liên tục

Ca bay kéo dài từ sáng đến chiều — nhiều lượt pin liên tiếp, nhiều khu vực khảo sát khác nhau trong cùng một vùng cánh đồng. Công việc diễn ra suôn sẻ. Dữ liệu về đầy đủ và rõ nét, không có sự cố kỹ thuật nào đáng ghi nhận.

Đây chính là giai đoạn nguy hiểm nhất trong một ca bay dài — không phải vì thiết bị có vấn đề, mà vì phi công bắt đầu quen với sự suôn sẻ. Sau khi mọi thứ diễn ra ổn định nhiều giờ liền, não bộ tự động hoá những thao tác quen thuộc và bắt đầu nới lỏng mức cảnh giác. Đây là cơ chế tâm lý mà tôi đã biết từ những ca bay trước, nhưng vẫn mắc lại.

Khoảng chuyến bay thứ sáu hoặc thứ bảy trong ngày, tôi không còn theo dõi màn hình bộ điều khiển chặt chẽ như buổi sáng nữa. Tôi biết khu vực này rồi. Tôi đã bay ở đây nhiều lần trước. RTH sẽ đưa máy về đúng bãi đáp tôi đã chọn buổi sáng. Mavic 3M là thiết bị DJI chuyên nghiệp với hệ thống tránh vật cản tốt, cảm biến đầy đủ. Mọi thứ ổn. Tôi bắt đầu xử lý một việc khác trong khi máy đang RTH — đọc email và trả lời tin nhắn.

Ba giờ chiều

Tôi nhìn xuống điện thoại. Email công việc. Tin nhắn từ một khách hàng khác. Thứ gì đó tôi cho là quan trọng hơn việc nhìn màn hình bộ điều khiển lúc máy đang về điểm xuất phát. Khoảng ba mươi giây tôi không nhìn lên.

Khi tôi nhìn lại màn hình bộ điều khiển, tôi thấy một bầy chim. Không phải một con hay hai con — một bầy đang bay loanh quanh đúng khu vực bãi đáp tôi đã chọn buổi sáng. Tôi không biết chúng xuất hiện từ khi nào trong ba mươi giây vừa qua. Có thể chúng vừa bay đến, có thể chúng đã ở đó lâu hơn — tôi không có cách nào biết.

Mavic 3M có hệ thống tránh vật cản cho vật thể tĩnh: cây cối, tường, cột điện, dây điện. Hệ thống này không có tính năng tránh vật thể di động nhỏ và nhanh như chim, dơi, hay côn trùng lớn. Khi tôi cố can thiệp để hủy lệnh RTH và đưa máy lên cao tránh đàn chim, tín hiệu giữa bộ điều khiển và máy đã mất.

Khi tín hiệu mất

Phi công nào cũng biết cảm giác đó — màn hình bộ điều khiển hiển thị dòng "Signal Lost", vị trí GPS cuối cùng vẫn đang di chuyển về phía bãi đáp, rồi dừng lại tại một điểm nào đó. Tôi đứng im khoảng ba giây để xử lý thông tin.

Không phải hoảng loạn — sau mười hai năm bay, phản ứng đầu tiên của tôi không phải hoảng loạn, mà là tính nhẩm: máy đang ở đâu theo toạ độ GPS cuối cùng, kênh rộng bao nhiêu mét, độ sâu trung bình thế nào, khả năng máy đang nằm ở đáy kênh hay ở bờ. Rồi tôi bắt đầu di chuyển về phía toạ độ GPS cuối cùng.

Lội xuống kênh

Nước kênh Cờ Đỏ không trong. Đây không phải kênh đào nhân tạo sạch sẽ. Đây là kênh thuỷ lợi Miền Tây, nước màu phù sa, đáy bùn dày, độ sâu thay đổi từ ngực đến đầu tuỳ chỗ. Tôi lội xuống và mò mẫm khoảng hai mươi phút mới chạm tay vào thân máy nằm cách bờ khoảng ba mét.

Tôi tìm thấy Mavic 3M. Camera đa phổ bị vỡ — phần ống kính quan trọng nhất đã vỡ nát. Gimbal ướt và có dấu hiệu nước đã vào trong bo mạch. Thân máy chính có thể phục hồi được, nhưng camera là phần đắt tiền nhất và quan trọng nhất của thiết bị đa phổ này — không có camera, máy không còn giá trị sử dụng. Tổng thiệt hại quy đổi: hơn một trăm triệu đồng.

Ngồi lại với thiệt hại

Đây không giống như lần thứ ba ở Tràm Chim trong câu chuyện XAG M2000. Lần đó tôi suýt mất máy nhưng cuối cùng không mất. Lần này tôi mất thật. Camera vỡ nát trong tay, gimbal ướt sũng nước phù sa, không còn cách nào sửa được.

Tôi ngồi đó trên bờ kênh và làm điều mà bất kỳ phi công nào cũng nên làm sau một sự cố mất máy: không tìm cách đổ lỗi cho thiết bị, không tìm lý do "xui xẻo" hay "chim đến không đúng lúc". Ngồi lại với một câu hỏi chính: tôi đã làm gì sai và có thể thay đổi gì lần sau? Câu trả lời không thoải mái chút nào — vì câu trả lời chỉ về phía tôi, không phải về phía thiết bị hay môi trường.

Năm bài học từ ba mươi giây mất tập trung

Bài học thứ nhất là RTH không phải giai đoạn nghỉ ngơi — đây là giai đoạn rủi ro cao nhất trong cả ca bay. Phi công thường tập trung nhất khi cất cánh và khi bay theo lộ trình giữa ca. RTH có vẻ "tự động", máy biết đường về điểm xuất phát đã đặt sẵn. Nhưng đây chính xác là lúc xác suất sự cố cao nhất. Máy đang di chuyển về một điểm cố định, phi công đã giảm mức cảnh giác sau nhiều giờ bay suôn sẻ, và môi trường xung quanh bãi đáp có thể đã thay đổi hoàn toàn so với lúc kiểm tra đầu ca bay. Hiểu được điều này thay đổi hoàn toàn cách tổ chức một ca bay dài.

Bài học thứ hai là kiểm tra bãi đáp ngay trước khi nhấn RTH, không phải chỉ kiểm tra từ đầu ca bay. Tôi đã kiểm tra bãi đáp lúc bảy giờ sáng — và bãi đáp đó thực ra chỉ tồn tại lúc bảy giờ sáng. Đến ba giờ chiều, cùng một khu vực đã có chim kiếm ăn về tổ, có bà con đi thu hoạch lại qua, có khi có cả bò đi lạc. Ba mươi giây nhìn lên bãi đáp trước khi nhấn RTH là thao tác tốn ít thời gian nhất nhưng có giá trị cao nhất trong cả ca bay. Đây là thao tác tôi đã ghi vào quy trình bay của mọi học viên sau sự cố này.

Bài học thứ ba là chim, và động vật bay nói chung, là điểm mù của hệ thống tránh vật cản hiện tại. Mavic 3M có hệ thống tránh vật cản tốt trong phân khúc của nó — nhưng chỉ cho vật thể tĩnh. Chim bay nhanh, kích thước nhỏ, di chuyển không theo quy luật cố định, và thường di chuyển theo phương ngang chứ không thẳng đứng. Trong môi trường nông nghiệp có nhiều chim về tổ buổi chiều, hoặc gần các khu vực có dơi sinh sống, phi công phải tự bù lại bằng cách tăng cảnh giác chủ động, không phải bằng cách tin vào hệ thống cảm biến của máy.

Bài học thứ tư là ca bay dài bằng mệt mỏi tích luỹ bằng rủi ro tăng cuối ca. Tám tiếng là một ca dài. Khả năng duy trì sự chú ý của phi công thường giảm mạnh vào nửa sau ca bay, đặc biệt khi mọi thứ đã diễn ra suôn sẻ nhiều giờ liền. Đây là cơ chế sinh học, không phải vấn đề ý chí. Cần lên kế hoạch cho điều này: nghỉ giữa ca khoảng mười lăm đến hai mươi phút mỗi ba giờ bay, luân phiên nhiệm vụ quan sát nếu có đội, và tăng cảnh giác có chủ đích trong ba mươi phút cuối của ca bay dài.

Bài học thứ năm là phi công kinh nghiệm mất máy thường vì những lý do cơ bản, không phải vì thiếu kỹ năng kỹ thuật cao siêu. Tôi không rơi máy ở kênh Cờ Đỏ hôm đó vì thiếu kỹ năng điều khiển thủ công. Không phải vì không biết hệ thống RTH hoạt động như thế nào về mặt kỹ thuật. Tôi rơi máy vì nhìn xuống điện thoại trong ba mươi giây sai thời điểm — một lý do mà bất kỳ học viên năm nhất nào cũng được dạy phải tránh.

Bài học sâu nhất

Mười hai năm bay. Hơn tám nghìn giờ bay tích luỹ. DJI Agriculture Trainer được chứng nhận. Tôi đã bay những điều kiện khó hơn nhiều — gió giật cấp năm, bay đêm với đèn pha, sương mù dày — trên các thiết bị phức tạp hơn ở những địa hình nguy hiểm hơn rất nhiều so với cánh đồng ven kênh Cờ Đỏ vào một buổi chiều bình thường năm 2025. Và tôi mất máy ở đó.

Không phải vì tôi không đủ giỏi về mặt kỹ thuật. Mà vì tôi nghĩ mình đủ giỏi đến mức có thể mất tập trung đúng vào lúc không nên mất tập trung. Đây là sự cố tôi không bao giờ muốn kể trong các buổi đào tạo phi công của mình, vì nó phơi bày một sự thật không thoải mái về "tự mãn của chuyên gia". Khi anh chị làm một việc đủ lâu và đủ nhiều lần, não bộ tự động hoá những thao tác quen thuộc. Đó là lợi thế lớn của kinh nghiệm — cho đến đúng khoảnh khắc nó không còn là lợi thế nữa, mà trở thành chính bẫy của mình.

Bài liên quan

Đọc thêm: Bốn lần rơi máy drone, bối cảnh đầy đủ hơn · DJI T100, cảm biến và hệ thống tránh vật cản thực tế · Thiết kế chương trình đào tạo drone, quy trình chuẩn và quy trình an toàn.

Nếu anh chị đang vận hành hoặc chuẩn bị đầu tư vào drone đa phổ và muốn hiểu rõ các rủi ro thực tế từ góc nhìn của người đã bay hơn tám nghìn giờ và từng trả bài học thực địa một trăm triệu cho một bài học về RTH, mời anh chị trao đổi một lượt trao đổi ngắn khi có đủ bối cảnh với tôi. Nếu cần, anh chị có thể gửi bối cảnh qua trang liên hệ; tôi sẽ phản hồi trong phạm vi kinh nghiệm và dữ liệu có sẵn.