XAG M2000 VTOL khảo sát, giông Miền Tây và 600 mét không có điều khiển thủ công

Tôi ngồi trên bờ kênh, sandals ướt, áo ướt, tay vẫn cầm pin máy bay. XAG M2000 nằm cách đó khoảng 200 mét, giữa ruộng lúa Tràm Chim. Cánh quạt vẫn còn quay chậm. Máy không vỡ. Tôi chưa kịp thở.

Đây là ba mươi phút trước đó.

Tại sao tôi ở Tràm Chim với một chiếc drone khảo sát bản beta

Tháng 7 năm 2022, tôi đang tham gia một dự án hợp tác với XAG để kiểm thử XAG M2000 — dòng VTOL khảo sát của họ. Cần làm rõ ngay từ đầu: M2000 không phải drone phun thuốc nông nghiệp. Đây là máy bay khảo sát địa hình, cất hạ cánh thẳng đứng như trực thăng, rồi chuyển sang chế độ bay cánh cố định như máy bay thông thường để bay nhanh, bao phủ diện tích lớn, thu thập dữ liệu địa hình.

Địa điểm: Tràm Chim, Tam Nông, Đồng Tháp. Vùng đệm của Vườn Quốc gia Tràm Chim — cánh đồng lúa bạt ngàn, kênh rạch chằng chịt, trời mùa hè Miền Tây nóng kinh người. Đây là bản beta. Tôi hiểu điều đó. Vai trò của tôi là người kiểm thử: ghi nhận hiệu năng, phát hiện lỗi, và báo cáo về cho đội kỹ thuật XAG. Đây không phải lần đầu tôi kiểm thử thiết bị mới — tôi đã làm điều này nhiều lần với DJI trong các năm trước.

Cái tôi chưa làm, là đọc hết tài liệu về giới hạn điều khiển của phiên bản beta cụ thể này. Tôi cho rằng nó tương tự bản chính thức. Đó là giả định sai và là nguồn gốc của câu chuyện hôm nay.

Chuyến bay đầu tiên

Buổi sáng hôm đó diễn ra hoàn toàn suôn sẻ. M2000 cất cánh ổn định, chuyển sang chế độ cánh cố định mượt mà, bay theo lộ trình đã lập sẵn. Tôi đứng dưới nhìn lên, cảm giác khá thú vị khi thấy một chiếc VTOL hoạt động chuẩn xác ở vùng đồng bằng. Dữ liệu về đầy đủ, hình ảnh rõ nét, không có gì bất thường.

Giờ trưa, tôi lập lộ trình cho chuyến bay thứ hai, diện tích lớn hơn một chút so với chuyến sáng. Điều kiện bay nhìn ổn — trời nhiều mây nhưng không có dấu hiệu mưa rõ ràng, ít nhất là theo mắt thường nhìn lên trời.

Đây là sai lầm về phán đoán thời tiết Miền Tây mà tôi đã biết từ lâu, nhưng vẫn mắc lại. Người miền Bắc và miền Trung khi lần đầu làm việc ở đồng bằng sông Cửu Long thường không quen với tốc độ hình thành giông ở đây.

Giông Miền Tây ập xuống

Giông ở Miền Tây không hình thành từ từ. Không có dấu hiệu báo trước đủ lâu để kịp xử lý. Một đám mây có thể chuyển thành cơn giông trong vòng mười lăm đến hai mươi phút. Tôi đã nghe câu đó nhiều lần từ các bác nông dân ĐBSCL, nhưng phải tự trải nghiệm mới hiểu nghĩa đầy đủ.

M2000 đang bay theo lộ trình ở độ cao khoảng 120 mét khi gió đổi chiều đột ngột. Tôi nhìn lên thấy cơn giông đang kéo đến, tối và dày hơn nhiều so với lúc tôi nhìn ban đầu. Máy bắt đầu lệch khỏi đường bay. Không lệch nhiều, nhưng đủ để tôi nhận ra nó không còn giữ đúng lộ trình. Gió đang đẩy nó ra xa dần khỏi vùng tôi đứng quan sát.

Tôi giữ bộ điều khiển trên tay, ngón tay đặt sẵn trên cần điều khiển. Và tôi cố can thiệp thủ công để lái máy về.

Khoảnh khắc tôi hiểu ra vấn đề

Không có gì xảy ra. Tôi thử lại. Vẫn không phản hồi theo lệnh thủ công.

Đúng lúc đó tôi nhớ ra điều mà tài liệu beta đã ghi nhưng tôi chưa đọc kỹ. M2000 bản beta này không có chế độ điều khiển thủ công ở giai đoạn bay cánh cố định. Đây là thiết kế tự động hoá cao của XAG: máy tự xử lý toàn bộ giai đoạn bay này, phi công không can thiệp được vào đường bay khi đang ở chế độ cánh cố định. Trong điều kiện thông thường, đây là một tính năng — máy bay ổn định hơn, ít phụ thuộc vào kỹ năng điều khiển thủ công của phi công, giảm lỗi con người.

Nhưng trong tình huống cụ thể này, gió đang đẩy nó ra khỏi khu vực bay và tôi hoàn toàn không làm được gì để can thiệp. Cảm giác đó — nhìn máy bay trôi đi trong khi tay vẫn giữ bộ điều khiển nhưng nó hoàn toàn vô dụng — tôi không biết mô tả chính xác hơn ngoài chữ "bất lực". Giá trị thị trường của M2000 lúc đó: gần một trăm triệu đồng. Tôi đứng nhìn nó tiếp tục trôi ra xa.

Sáu trăm mét ruộng lúa

Máy chưa rơi. Nó đang trôi theo gió, hạ thấp dần khi pin giảm và thuật toán nội bộ cố tìm cách giữ ổn định. Tôi đoán nó sẽ hạ xuống đâu đó trong khu vực ruộng lúa phía trước, nhưng không thể biết chính xác điểm nào — phụ thuộc vào gió đổi hướng tiếp như thế nào trong vài phút tới.

Tôi bắt đầu chạy. Ruộng lúa tháng 7 ở Tràm Chim đang vào giai đoạn lúa cao ngang hông. Lội qua không khó về mặt kỹ thuật, nhưng chậm: mỗi bước phải nhấc cao, mặt đất không đồng đều, có chỗ sâu hơn tôi tưởng. Mắt tôi không rời màn hình điều khiển, theo dõi tín hiệu GPS của máy để biết hướng cần đi.

Đến kênh nội đồng giữa ruộng, tôi không dừng lại để suy nghĩ chiến lược. Lội thẳng qua. Nước ngang ngực, đầy phù sa và bùn. Tôi giữ bộ điều khiển trên cao để khỏi ướt.

Tổng quãng đường tôi chạy và lội: hơn sáu trăm mét, theo dữ liệu GPS của tôi sau đó. Mục tiêu chính trong đầu: đến chỗ máy hạ trước khi pin cạn, rồi tắt pin bằng tay để máy không rơi tự do và không trôi tiếp xuống kênh lớn hơn ở phía xa.

Tắt pin bằng tay

Khi tôi đến nơi, M2000 đang hạ thấp rất chậm, gần như đứng yên giữa cánh đồng. Gió đã yếu hơn một chút so với mười phút trước — đây là may mắn chính của buổi chiều hôm đó. Nếu gió mạnh như lúc đỉnh điểm, máy có thể đã trôi xa thêm vài trăm mét và tôi không kịp.

Tôi tiếp cận máy từ phía không có cánh quạt — quy tắc an toàn cơ bản mà bất kỳ phi công nào cũng phải nhớ ngay cả trong tình trạng kiệt sức. Đặt tay lên thân máy để giữ ổn định, rồi tắt pin thủ công. Máy dừng lại hoàn toàn.

Không có thiệt hại vật chất. Thân máy nguyên vẹn. Camera không vỡ. Cánh quạt không gãy.

Tôi ngồi xuống bờ ruộng gần đó. Sandals ướt sũng. Quần ướt đến đùi, đầy bùn. Tay vẫn cầm pin máy bay. Không có ai chứng kiến cảnh đó ngoài mấy con cò Tràm Chim đang bay qua trên đầu.

Sau khi ngồi trên bờ kênh

Cảm giác "suýt mất máy" khác hoàn toàn với cảm giác "máy đã rơi rồi". Khi máy rơi, anh chị biết ngay tình hình: thiệt hại là bao nhiêu, xử lý như thế nào, có thể sửa được không. Mọi thứ rõ ràng và có thể bắt đầu khắc phục. Còn khi suýt mất mà không mất, não anh chị tự động phát sinh đủ thứ kịch bản "nếu như". Nếu như gió mạnh hơn mười phần trăm thì sao. Nếu như pin cạn sớm hơn ba phút thì sao. Nếu như tôi không chạy kịp đến.

Tôi ngồi đó một lúc và tổng kết lại những gì vừa xảy ra. Đây không phải lỗi của XAG hay lỗi thiết kế M2000. Triết lý tự động hoá cao là một lựa chọn thiết kế có lý do hợp lý: giảm lỗi con người trong điều kiện bay thông thường, đặc biệt khi dòng máy này được dùng bởi phi công ít kinh nghiệm. Nhưng tôi đã không đọc kỹ giới hạn điều khiển của bản beta trước khi kiểm thử. Đó là sai lầm của tôi, không phải của nhà sản xuất.

Bốn bài học từ sáu trăm mét ruộng lúa

Bài học thứ nhất là về sự đánh đổi giữa tự động hoá và quyền can thiệp của phi công. XAG thiết kế M2000 để hệ thống tự động xử lý phần lớn quyết định bay. Trong điều kiện chuyến bay bình thường, đây là ưu điểm rõ ràng — máy bay ổn định, phi công không cần kỹ năng cao siêu. Nhưng khi tình huống khẩn cấp xảy ra ngoài tham số của thuật toán, phi công cần hiểu rõ trước khi cất cánh: mình có thể can thiệp thủ công không, và ở giai đoạn bay nào. Câu hỏi đó phải được trả lời rõ ràng trên giấy trước khi máy lên cao.

Bài học thứ hai là về thiết bị bản thử nghiệm. Với hardware bản beta, giới hạn điều khiển có thể khác hoàn toàn so với thiết bị chính thức, và đôi khi không được ghi rõ trong tài liệu phát hành công khai. Nhà sản xuất giả định rằng người kiểm thử sẽ tự hỏi và xác nhận trực tiếp với đội kỹ thuật. Bài học cụ thể: hỏi trực tiếp đội kỹ thuật trước mỗi ca kiểm thử, không tin tài liệu mặc định.

Bài học thứ ba là về thời tiết Miền Tây. Kinh nghiệm bay ở Tây Nguyên hoặc Lâm Đồng không tự động chuyển sang đồng bằng sông Cửu Long. Giông ở đây hình thành nhanh hơn, có ít dấu hiệu báo trước hơn. Đặt ngưỡng dừng bay thấp hơn so với các vùng khác, đặc biệt trong mùa mưa tháng sáu đến tháng chín. Cụ thể, nếu mây tích tụ nhanh và gió bắt đầu đổi chiều, hạ máy ngay không chờ thêm — vì khi giông thực sự đến thì có thể đã quá muộn.

Bài học thứ tư là một câu hỏi đơn giản mà mỗi phi công nên hỏi trước khi kiểm thử bất kỳ dòng máy nào: trong tình huống khẩn cấp, phi công có thể can thiệp thủ công không, và bằng cách nào cụ thể? Câu hỏi nghe đơn giản đến mức tưởng không cần hỏi. Nhưng câu trả lời có thể thay đổi hoàn toàn cách anh chị chuẩn bị cho ca bay — và quan trọng hơn, cách anh chị quyết định có cất cánh hay không trong điều kiện thời tiết biên.

Vì sao tôi vẫn khuyến nghị DJI cho phần lớn trường hợp doanh nghiệp

Sau sự cố này, tôi nhìn lại lý do tôi thường khuyến nghị DJI Agriculture và dòng khảo sát của DJI cho khách hàng doanh nghiệp. Không phải vì tôi là DJI Agriculture Trainer được chứng nhận, mà vì một lý do thực tế hơn: DJI có chế độ điều khiển thủ công rõ ràng ở tất cả giai đoạn bay, tài liệu hoàn thiện về giới hạn của từng chế độ, và khi tình huống khẩn cấp xảy ra, phi công hiểu rõ mình đang cầm gì trong tay và làm được gì.

XAG có những ưu điểm riêng, đặc biệt cho các quy trình cần tự động hoá cao và đội bay quy mô lớn. Nhưng câu hỏi "phi công có thể can thiệp thủ công trong tình huống khẩn cấp như thế nào" cần được hỏi và trả lời rõ ràng trên giấy trước khi mua bất kỳ dòng máy nào cho dự án thực địa — không có ngoại lệ.

Bài liên quan

Đọc thêm: 4 lần rơi máy drone và 400 triệu bài học thực địa thực địa · DJI so với XAG, phân tích khách quan từ người không bán XAG · LiDAR so với đa phổ, chọn cảm biến nào cho mapping thực địa.

Nếu anh chị đang cân nhắc đầu tư vào drone khảo sát địa hình — từ DJI Matrice đến XAG M2000 đến bất kỳ dòng VTOL nào khác — và muốn hiểu rõ sự khác biệt thực tế giữa các nền tảng trước khi quyết định, mời anh chị trao đổi một lượt trao đổi ngắn khi có đủ bối cảnh với tôi. Tôi sẽ nhìn vào bài toán khảo sát cụ thể của doanh nghiệp anh chị, địa hình cần phủ, đội ngũ phi công hiện có, và đưa ra khuyến nghị dựa trên bối cảnh thực tế. Nếu cần, anh chị có thể gửi bối cảnh qua trang liên hệ; tôi sẽ phản hồi trong phạm vi kinh nghiệm và dữ liệu có sẵn.